Oguz Karakulun (Kara-Hulun) serhedine ÿagny Zulmat ülkesine baranda, garañkylyk sebäpli oña girmek mümkin bolmady (Gyn boldy). Oguzyñ ÿakynlary ve akyldarlar geñeş geçirip maslahatlaşsalar-da ol peÿda bermedi. Şonda Gara Sülük dädesine geñeşe bardy ve gyn işi oña aÿtdy, şonda dädesi (kakasy) Büşi hoja: "Dört kürreli gysrak, dokuz kürreli eşek bilen, kürrelerini ÿagtylykda baglap, olary minip zulmata (garañkylyga) girsinler, maksat hasyl bolandan soñ yzlaryna dolansynlar, ol gysraklar ve eşekler öz kürrelerini idäp ÿoly ÿalñyşman çykararlar" diÿip aÿtdy. Gara Sülük bu haly Oguza beÿan etdi ve ol Oguza makul hem makbul geldi. Onuñ buÿrugy bilen zulmata girip, üç gün ÿol ÿöridiler. Birdende sag (sag hem sol) tarafdan sesler gelip başlady: Her kim bu zulmatdan (öz ÿany bilen) näme göterip çyksa öküner, hiç bir zat almany çykan-da öküner. Zulmata gidenleriñ köpüsi hiç zat almadylar, käbirleri az-da bolsa bir zatlar alyp çykdylar. Aÿdyñlyga gelenlerinde, alnan zatlaryñ hemmesiniñ gymmat baha zatlar (daşlar), jövherlerdigini gördiler. Şondan çürim alan-da pişman (az aldym diÿip) almadyk-da (zat almadym diÿip) pişman boldy. 

Ol ÿerden Kylbarak bilen Atil (İtil) arasynda ÿerleşÿän sessiz-üÿnsiz bir sähra ülkesine tarap hereket etdi, olar bilen söveşdi ve hökümdary şol ÿerde öldürildi. Şol ÿurdy alyp, ÿurdy tertip-düzgüne salmak, salgyt sistemini ÿola goÿmak işleri bilen ugraşyp, üç yÿllap ol ÿerde galdy. Ol ÿerden Hazar Derbendine göçdi. Bu Derbendiñ serhedlerine gelen vagty Uşy Hoja (Büşi Hoja) ogly Gara Sülüge: "Goşunymyz bir gezek ÿeñilipdi, bu habar ile ve ÿagylara ÿetipdi, şondan çürim ÿüz çemesi atlyny ÿurdumyza ÿollaÿly, olar biziñ saglygymyzy, uruşlarda gazanan üstünliklerimizi, öÿlermize ve ÿurdumyza ÿetirsinler, urug ve esgerlerimiz eşidip begensinler, duşmanlarymyz-da gynansynlar, elimize geçen hemme hazynalaryñda äkitsinler, ad-abÿarymyz äleme ÿaÿrasyn" diÿdi. Gara Sülük bu teklibi Oguza ÿetirdi, ol-da mundan geljek peÿdalary bilip, maslahat gördi ve Gara Sülüge savgatlar berdi (öz halatynyñda oña berdi). 

ÿüz gañly (araba) adamy bu işe belledi, hemme hazynalary ve baÿlyklary olar bilen iberdi. Oguzyñ zamanynda altyn uçly ok ve ÿaÿ bardy. Oguz öz iki altyn uçly ok ve ÿayÿny, özüniñ alamaty hökmünde olara berdi. Gañlylar her bir velaÿata baranlarynda şol ok-ÿaÿlary görkezÿärdiler, halk-da olaryñ mal-garalaryna ve özlerine gerek iÿmitleri berip olara hyzmat edÿärdi. 

Gañlylaryñ başynda Barmaklyk Çosun Billig bardy. Oguz bulara öÿ, hazyna berip urugyny özi gaÿdyp barÿança goryp saklamaklygy buÿruk berdi. ÿene ÿedi günläp ol ÿerde galandan soñra Oguz, Derbende tarap göçdi. Bu ÿeriñ halky galtaman-ogrydylar. ÿol kesip ÿolagçylaryñ mallaryny talaÿardylar. Olar, Oguzyñ esgerleriniñ köpüsiniñ atlarynyñda ogurladylar. Oguz Gara Sülügi çagyryp: "Bu ÿer bize dar ve köp hovply geçelgeli, bu ÿere bizi sen getirdiñ hem-de bu ÿerde ogrular köp, olara garşy nähili çäre görmeli" diÿdi. Bu ÿeriñ bir tarafynda deñiz beÿleki tarafynda-da hovply geçelgeler bar. Gara Sülük-de meseläniñ çözgüdüni dädesinden sorady. ÿaşuly adam şeÿle diÿdi: "Derbend velaÿatynyñ dört burjunda ekilip goÿlan ekinleri ve bar bolan agaçlary harap-veÿran etmeli, bu velaÿat örän dardyr, bir tarafy deñiz, bir tarafyñda dag bolany üçin, hemme ediljek işler şäheriñ golayÿnda (daş-tövereginde) edilmeli, tä, velaÿatyñ ilaty ejiz galyp boÿun egmäge razy bolana çenli". Gara Sülük meseläni bolşy ÿaly Oguza aÿtdy. Oguz-da onuñ aÿdanlaryny kabul edip, olaryñ velaÿatlaryny her tarafdan talap, veÿran etdi. Tomus aÿlaryndan bahara (ÿaza) çenli ol ÿerde galyp Derbendi gabadylar. Derbend halky bu işleriñ garşysynda çäresiz galyp-horlandylar, özara geñeşdiler ve olar dokuz at ÿükli peşgeş bilen Oguzyñ hyzmatyna gelip oña boÿun egdiler. Oguz, olary görüp, dokuz gyr atyñda kabul edip: "Nämeşip munça vagt biz bu ÿere gelenimiz bäri, bize boÿun egmän, bize garşylyk görkezip baş galdyrdyñyz" diÿip sorady. Olar Oguzyñ jogabynda: "Biziñ aramyzda köp divanañdäli ve akylly kişiler bardyr. Şu vagta çenli divanalaryñ sözüne amal kylyp geldik, ÿöne ÿalñyş iş edenimizi bildik. İndi akylly kişiler bize nesihat etdiler, biz-de tagat ve gulluk kemerini bilimize guşap hyzmata gelendiris" diÿip jogap berdiler. 

Oguz olara ÿüzlenip: "Siz öz günäleriñize boÿun bolan bolsañyz-günäleriñizi kabul eden bols‹nyz, men-de günäñizi geçip hemmäñizi bagyşladym, ÿöne halkyñyz biziñ iki atymyzy ogurlap gidipdirler, men şol iki aty köp söÿÿärin-gavy görÿärin, eger-de şol iki aty tafyp getirmeseñiz, biriñizi-de diri goÿmaryn" diÿdi. Olar ogurlan atlarynyñ hemmesini Oguza getirdiler, ÿöne şol iki at olaryñ arasynda ÿokdy. Oguzyñ gövni şol iki atdady. Oguz olara köp gaharlandy, ÿöne olar ÿene bir aÿ möhlet islediler ve Oguz oña razy boldy. Ahyrsoñy şol iki aty tafyp Oguzyñ huzuryna getirdiler, Oguz begendi ve olara söÿgi-mähir görkezdi. 

Oguz raÿaty goryp saklap ve mal (salgyt) jemläp biljek Şyhneler (Şähneler) belledi ve özi Şirvan ve Şamahy taraflaryna ugrady. 

Dr. Farzad MARJANI, Civil Engineer, Ph.D. Ankara - TURKEY TEL      : +90 - 312 280 82 16 FAX     : +90 - 312 280 67 20 EMAIL : farzad@turkmens.com